Kira bedeli ile piyasadaki emsal bedeller arasındaki fark büyüdüğünde “kira tespiti mi, uyarlama mı?” sorusu ortaya çıkar. İki dava da kira ilişkisini etkileyebilir; fakat aynı sebebe ve aynı ispat ölçüsüne dayanmaz. Yanlış hukuki yol seçimi, yalnızca davanın sonucunu değil, hangi kira döneminin etkileneceğini ve hangi belgelerin gerekli olduğunu da değiştirir.
İki dava tek tabloda
| Konu | Kira bedelinin tespiti | Sözleşmenin uyarlanması |
|---|---|---|
| Dayanak | TBK m. 344–345. | TBK m. 138: aşırı ifa güçlüğü. |
| Temel soru | Yeni kira döneminin bedeli kanuni ölçütlere göre kaç olmalı? | Sözleşme kurulurken öngörülemeyen olağanüstü olay edimler arasındaki dengeyi dürüstlük kuralına aykırı ölçüde bozdu mu? |
| Beş yıl | Beş yıllık eşik, TBK 344/3 uyarınca emsal, taşınmazın durumu ve hakkaniyetle bedel belirlenmesinde önemlidir; her tespit davasının ön koşulu değildir. | TBK 138'de sabit bir beş yıl şartı yoktur. Olağanüstü olay ve diğer koşullar ispatlanmalıdır. |
| Sıradan piyasa değişimi | Kanuni artış sınırı ve beş yıllık emsal incelemesi içinde değerlendirilir. | Salt “emsal kiralar yükseldi” iddiası kural olarak tek başına yeterli değildir. |
| Zaman ve etki | TBK 345'teki dava, bildirim ve sözleşme şartları yeni dönemin başlangıcına etkili olmayı belirler. | TBK 345'in otuz günlük kuralı doğrudan uygulanmaz; talep edilen dönem, olay ve ifa biçimi ayrıca incelenir. |
Kira tespit davası: TBK 344 ve 345
Konut ve çatılı iş yeri kiralarında TBK 344, yenilenen kira dönemindeki artışı düzenler. İlk yılın ardından yenilemelerde tarafların artış anlaşması, tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını aşamaz. Anlaşma yoksa hâkim de kiralananın durumunu göz önünde tutarak bu sınır içinde bedeli belirler.
Beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde ve izleyen her beş yılın sonunda TBK 344/3 devreye girer. Hâkim, TÜFE'deki on iki aylık ortalama değişimi, taşınmazın durumunu, emsal kiraları ve hakkaniyeti birlikte değerlendirir. Bu, “beş yıl dolmadan kira tespit davası açılamaz” demek değildir: Daha önce de uyuşmazlık halinde bedelin belirlenmesi istenebilir; fakat beşinci yıl sonrası emsal değerlendirmesinin kapsamı farklıdır. Kanundaki yabancı para ile belirlenen bedellere ilişkin ayrı hüküm ve TBK 138 saklı tutuluşu da somut sözleşmeye göre incelenmelidir.
TBK 345 uyarınca dava her zaman açılabilir. Bununla birlikte hükmedilen bedelin yeni kira döneminin başından itibaren kiracıyı bağlaması ayrı koşullara bağlıdır: Dava yeni dönemden en geç otuz gün önce açılmış veya kiraya veren aynı süre içinde kira artışı konusunda yazılı bildirim yapmışsa, izleyen yeni dönem sonuna kadar açılan davada başlangıçtan etki mümkündür. Sözleşmede yeni kira döneminde bedelin artırılacağına dair hüküm varsa, yine yeni dönem sonuna kadar açılan davada yeni dönem başlangıcı esas alınabilir. Tebliğ, sözleşme hükmü ve kira döneminin başlangıç tarihi dosyada birlikte kontrol edilmelidir.
Kira uyarlama davası: TBK 138'in istisnai koşulları
Uyarlama, sıradan bir kira artışı yöntemi değildir. TBK 138 bakımından sözleşme kurulurken öngörülmeyen ve öngörülmesi beklenmeyen olağanüstü durumun borçludan kaynaklanmaması; başlangıçtaki koşulları, aynı edimin istenmesini dürüstlük kuralına aykırı düşürecek ölçüde değiştirmesi gerekir. Ayrıca borç henüz ifa edilmemiş olmalı veya ifa, aşırı güçlükten doğan haklar saklı tutularak yapılmış olmalıdır. Devamlı kira ilişkisinde olayın ne zaman ortaya çıktığı ve hangi dönemleri etkilediği özel önem taşır.
Örneğin kiralanan iş yerinin faaliyetini belirli süre fiilen kısıtlayan, sözleşme tarihinde öngörülemeyen idari tedbirler, koşullarına göre uyarlama incelemesini gerektirebilir. Fakat tedbirin varlığı tek başına otomatik indirim sağlamaz: Sözleşmenin kurulduğu tarih, işin niteliği, kısıtlamanın süresi, gelir ve kullanım üzerindeki gerçek etkisi, riskin kimin üzerinde bırakıldığı incelenir. Aynı şekilde kiraya verenin “çevrede kiralar arttı” demesi, başka olağanüstü ve öngörülemez olgular gösterilmeden TBK 138'in yerine TBK 344'ün özel düzenini geçersiz kılamaz.
Yargıtay'ın UYAP'ta yayımlanan kira uyuşmazlığına ilişkin içtihadı, TBK 344 ile düzenlenen olağan kira artışı ve emsal ölçütlerinin, aynı gerekçelerle genel uyarlama yolunu kullanarak aşılmaması gerektiğine ilişkin ayrımı açıklar. Bir diğer içtihat metni ise TBK öncesi dönemdeki kısa süreli kira tespiti/uzun süreli kira uyarlaması ayrımının tarihsel bağlamını ele alır. Bu kararların sonucu somut olayın olağanüstü değişim ve ispat koşulları yerine geçmez.
Hangi olayda hangi yol düşünülür?
- Altıncı kira yılına girildi, eski bedel emsallerin çok altında: TBK 344/3 kapsamında kira tespiti ve emsal araştırması öncelikle değerlendirilir. Sırf bu fark için “uyarlama” adını kullanmak koşulları değiştirmez.
- Üçüncü yılda artış şartının nasıl uygulanacağı tartışmalı: Beş yıl dolmadığı için otomatik olarak uyarlama yoluna gidilmez. Sözleşme şartı ve TBK 344/1–2 çerçevesinde tespit imkânı incelenir.
- Sözleşmeden sonra beklenmedik ve ağır bir faaliyet yasağı ortaya çıktı: Etkisi somut kayıtlarla kanıtlanabiliyorsa, yasak dönemleri için TBK 138 kapsamında uyarlama tartışılabilir. Sözleşmenin yasak bilindikten sonra yapılmış olması öngörülemezlik değerlendirmesini değiştirir.
- Kiracı bir dönemin kirasını koşulsuz ödedi, sonra o dönem için iade istedi: TBK 138'de ifa ve hakların saklı tutulması şartı kritik hale gelir. Ödeme açıklamaları, ihtirazi kayıt ve olayın niteliği incelenmeden iade sonucu vaat edilemez.
Dava öncesi arabuluculuk, mahkeme ve belgeler
Kira ilişkisinden kaynaklanan bu tür uyuşmazlıklarda 6325 sayılı Kanun m. 18/B uyarınca, taşınmazın ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin istisna saklı olmak üzere, dava açmadan önce arabulucuya başvuru dava şartıdır. Anlaşma sağlanmazsa son tutanakla dava yoluna gidilir. Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar bakımından görevli mahkeme kural olarak sulh hukuk mahkemesidir.
İki dava türünde de imzalı sözleşme ve ekleri, yenileme ve ihtar tarihleri, banka dekontları, önceki kira artışları ve kiralananın nitelikleri gerekir. Tespitte karşılaştırılabilir emsal sözleşmeler ile taşınmazın yaşı, alanı, konumu ve durumu önem taşır. Uyarlamada ise ayrıca olağanüstü olayın başlangıcı, öngörülemezliği, tarafların üstlendiği risk, kullanım/gelir üzerindeki somut etkisi ve haklar saklı tutularak yapılan ödemeler belgelenmelidir. İlan bedeli ile gerçekleşmiş kira sözleşmesini aynı kesinlikte emsal saymamak gerekir.
Sık sorulan sorular
Kira tespit davası için beş yılın dolması zorunlu mu?
Hayır. TBK 345 dava açılmasını bir beş yıl şartına bağlamaz. Beş yıl eşiği, TBK 344/3 uyarınca emsal bedeller ve hakkaniyet de gözetilerek yeni kira bedeli belirlenmesinin kapsamı bakımından önemlidir.
Enflasyon veya çevredeki kiraların artması tek başına uyarlama sebebi mi?
Kural olarak hayır. Konut ve çatılı iş yeri kiralarında olağan artışın düzeni TBK 344'tedir. TBK 138 için ayrıca öngörülemez olağanüstü değişim ve aşırı ifa güçlüğü somut olarak gösterilmelidir.
Beş yıl dolmadan kira uyarlama davası açılabilir mi?
TBK 138'de beş yıllık bir bekleme süresi yoktur. Ancak süre şartının bulunmaması, olağanüstü olay ve diğer koşulların ispatını ortadan kaldırmaz.
Otuz gün önceden ihtar her iki dava için de gerekli mi?
TBK 345'teki otuz günlük bildirim/dava kuralı, tespit edilen bedelin yeni kira döneminin başından itibaren bağlayıcılığıyla ilgilidir; kira tespit davasının her zaman açılabilmesi kuralıyla karıştırılmamalıdır. TBK 138'de aynı otomatik zaman kuralı yoktur.
Uyarlama davası açınca kiracı kendiliğinden daha az kira ödeyebilir mi?
Hayır. Dava açılması sözleşme bedelini kendiliğinden değiştirmez. Ödeme davranışı temerrüt riski doğurabileceğinden, somut olayda ödeme, ihtirazi kayıt ve varsa geçici hukuki koruma seçenekleri ayrıca değerlendirilmelidir.
İki davadan önce arabuluculuk gerekir mi?
Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda, kanundaki istisna saklı kalmak üzere, 6325 sayılı Kanun m. 18/B gereği dava öncesinde arabuluculuk dava şartıdır.
Kira tespit davasındaki emsal araştırmasını ve raporun nasıl incelenebileceğini ayrıca kira tespit davasında bilirkişi raporu yazısında ele alıyoruz.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 138, 344 ve 345 — UYAP Mevzuat
- 6325 sayılı Kanun, m. 18/B — UYAP Mevzuat
- Yargıtay'ın kira tespiti ve uyarlama ölçütlerine ilişkin içtihat metni — UYAP
- Yargıtay'ın kira tespiti ve uyarlamanın tarihsel ayrımına ilişkin içtihat metni — UYAP
Kaynak kontrolü: 6 Ekim 2026. Bu metin genel bilgi verir; kira döneminin tarihi, sözleşme şartı ve olayın koşulları hukuki sonucu değiştirebilir.
